Waarom blijf ik in een situatie die me niet gelukkig maakt?

We blijven in situaties hangen omdat wat we kennen veilig en comfortabel voelt, ook als het al lang wringt. Dat heeft veel minder met karakter of wilskracht te maken dan je zou denken en veel meer met hoe ons brein werkt. En daar kan je gelukkig wel iets aan doen.

Ik zie het heel vaak bij mensen rondom mij en ik heb het zelf ook verschillende keren meegemaakt. Mensen die heel lang in een situatie blijven hangen die hen niet helemaal gelukkig maakt, soms zelfs hun hele leven lang. Een job waar ze al jaren met tegenzin naartoe gaan, plannen of dromen die niet worden gerealiseerd of waaraan zelfs niet wordt begonnen of een relatie die niet meer het geluk en de vreugde geeft van vroeger. Waarover het gaat maakt eigenlijk niet zoveel uit, het mechanisme is telkens hetzelfde.

Hoe weet je dat je vastzit?

Meestal is er geen groot moment waarop je denkt dat het zo niet verder kan. Het is eerder een gevoel dat op de achtergrond blijft hangen. Soms is het een opeenstapeling van kleine momenten over een langere tijd. Of je bent in een andere fase van je leven of je relatie beland. Die zondagavond die zwaarder aanvoelt dan nodig, dat gesprek dat je al maanden voor je uit schuift of dat stemmetje dat af en toe vraagt of dit het nu is.

En toch blijft alles bij het oude. Je zegt tegen jezelf dat het allemaal wel meevalt, dat het ergens anders ook niet beter zal zijn en dat je er later wel eens werk van maakt. Ondertussen gaan de maanden voorbij en soms worden dat jaren zonder dat je het goed doorhebt.

Het voelt veilig. Maar is het dat ook?

Mensen zijn gehecht aan de situatie waarin ze zitten. Niet omdat ze daar per se zo gelukkig van worden maar omdat het comfortabel en vertrouwd voelt. Je weet wat je mag verwachten en hoe een dag gaat verlopen. Zelfs als je er niet gelukkig of vrolijk van wordt, voelt het nog altijd veilig.

Alleen is vertrouwd niet hetzelfde als goed voor jou. Ons hoofd maakt dat onderscheid niet zo makkelijk. Alles wat we kennen krijgt al snel het etiket veilig, gewoon omdat er geen verrassingen zijn. Zo kan een job die je leegzuigt of een relatie die al jaren stilstaat heel veilig aanvoelen terwijl ze je ondertussen langzaam uithollen.

Iets veranderen betekent dan risico's nemen en terechtkomen in situaties die je niet kan inschatten. Dat voelt spannend en al snel ook gevaarlijk. Verandering betekent ook dat je ergens door moet en dat het een tijdje oncomfortabel wordt. En dan zie ik heel vaak dat mensen er niet aan beginnen of dat ze na een paar stappen afhaken en toch weer kiezen voor wat ze kennen. Dat vind ik eigenlijk best jammer.

Waarom kiest ons brein voor het bekende?

We zijn biologische wezens en ons brein stuurt veel meer dan we vaak denken. Ons brein is niet gemaakt om ons gelukkig te maken. Het is gemaakt om ons te laten overleven en dat doet het door de hele tijd te voorspellen wat er gaat gebeuren.

Die voorspellingen maakt het op basis van wat het al kent. Iets wat we al honderd keer hebben meegemaakt is makkelijk te voorspellen. Iets nieuws niet. En alles wat ons brein niet goed kan inschatten, behandelt het als een mogelijk gevaar, ook als er in werkelijkheid helemaal niks aan de hand is. Die spanning die we voelen als we aan een grote verandering denken, is dus eigenlijk ons alarmsysteem dat aanslaat.

Lisa Feldman Barrett gaat in haar boek How Emotions Are Made nog een stap verder. Volgens haar is ook wat we voelen voor een groot stuk zo'n voorspelling van ons brein. Daar schreef ik al meer over in mijn blog over gevoelens.

Daarbovenop wegen verliezen voor ons zwaarder dan winsten. De psychologen Daniel Kahneman en Amos Tversky toonden aan dat we een verlies ongeveer twee keer zo sterk voelen als een even grote winst. Wat we zouden kunnen kwijtraken als we iets veranderen, weegt in ons hoofd dus veel zwaarder door dan wat we ermee zouden kunnen winnen. Geen wonder dat we zo vaak kiezen om alles te laten zoals het is.

Is blijven zitten een teken van zwakte?

Dat is het helemaal niet en dat vind ik wel belangrijk om te zeggen. Veel mannen gaan ervan uit dat ze blijven zitten omdat ze niet genoeg wilskracht hebben, omdat ze niet durven of omdat er iets mis is met hun karakter. We zijn op dat vlak soms behoorlijk hard voor onszelf.

Wat er eigenlijk gebeurt, is dat het brein doet waarvoor het gemaakt is. Het probeert ons te beschermen tegen onzekerheid en ziet niet dat het daarmee ook onze groei in de weg staat. Het is dus heel natuurlijk dat we reageren zoals we reageren. Het zit ergens in ons.

Bij mannen komt daar vaak nog iets bij. Veel van ons hebben geleerd om niet te klagen, om door te bijten en om het gewoon vol te houden. Toegeven dat iets niet werkt voelt dan al snel als falen, dus zwijgen we en gaan we gewoon verder. Daar wordt de situatie zelden beter van.

Wat kost het je om te blijven?

Het verraderlijke is dat je de prijs niet in één keer betaalt. Het gaat in kleine beetjes. Wat energie hier en wat goesting daar of een avond waarop je er niet echt bent voor je partner of je kinderen omdat je hoofd nog met je werk bezig is. Je wordt cynisch of sarcastisch. Je kan minder verdragen. Op zich valt dat allemaal wel mee. Maar als je het optelt over een paar jaar, is het een stevige rekening en veel mannen beseffen pas achteraf hoeveel tijd ze eigenlijk hebben laten liggen.

Kan je je brein anders leren voorspellen?

Ja. En daar ligt voor mij de sleutel. Je brein voorspelt op basis van wat het kent. Als je het nieuwe ervaringen geeft, gaat het na een tijd ook anders voorspellen. Daar heb je zelf meer invloed op dan je misschien denkt.

Het begint met bewust worden. Merken dat je brein aan het voorspellen is en dat iets wat eng of spannend voelt daarom nog niet gevaarlijk is. Van daaruit kan je anders beginnen kijken en anders denken. Je kan die voorspelling eens in vraag stellen. Klopt ze wel? Wat is het ergste dat er kan gebeuren? Meestal is dat een pak kleiner dan het in je hoofd leek.

En dan moet je het vooral doen en blijven doen. Kleine stappen zetten en jezelf daarin oefenen. Elke stap geeft je brein een nieuwe ervaring om mee te rekenen. In het begin voelt dat onwennig en soms ook ongemakkelijk, maar dat hoort erbij. Je verlaat je comfortzone. Dat ongemak is net een teken dat er iets aan het verschuiven of veranderen is.

Wat levert het op?

Wat ik daar zo interessant aan vind, is dat hetzelfde mechanisme dat je vasthoudt je er ook uit kan helpen. Wat vandaag nieuw en spannend voelt, wordt na een tijd vertrouwd. En wat vertrouwd is, voelt veilig. Je verschuift dus eigenlijk gewoon wat je brein als veilig beschouwt. Je comfortzone wordt groter en groter.

Wat je ervoor terugkrijgt is energie, rust in je hoofd en het gevoel dat je zelf richting geeft aan je leven in plaats van het gewoon te ondergaan. Dingen die je al lang wil, komen dichterbij. Je zelfvertrouwen en eigenwaarde groeien. Ook je omgeving en de mensen rondom jou zullen dat merken.

Dat wil niet zeggen dat je alles in één keer moet omgooien. Het wil wel zeggen dat je stopt met wachten tot het vanzelf beter wordt, want dat gebeurt maar zelden.

Hoe begin ik er dan aan?

De eerste stap is een beslissing. Wil je comfortabel ongelukkig blijven of ben je bereid om de inspanning te doen die nodig is om er iets aan te veranderen? Dat klinkt misschien hard maar het is wel eerlijk. Zolang je die keuze niet maakt, maakt je brein ze voor jou en je weet ondertussen wel wat het dan kiest.

Daarna helpt het om erover te praten. Met iemand die je vertrouwt of met iemand die er van op afstand naar kan kijken. Hardop zeggen wat er wringt, maakt het in je hoofd al een stuk kleiner. En als je dat gesprek graag met mij voert, plan dan gerust een gratis kennismakingsgesprek. 😉